نویسنده: سرکار خانم فرزانه گلکار
انجام تکالیف درسی در سالهای اخیر نهتنها از منظر پیشرفت تحصیلی، بلکه از دیدگاه سلامت روان، کارکردهای اجرایی و انگیزش تحصیلی مورد بازنگری قرار گرفته است. پژوهشهای جدید نشان میدهد کیفیت تجربه دانشآموز از تکلیف، مهمتر از کمیت آن است.
در مدرسه بینالملل نیکو رویکرد مشاورهای بر پایه شواهد علمی جدید، بر «خودنظمدهی، خودمختاری و تعادل هیجانی» در فرآیند انجام تکالیف تأکید دارد. تکلیف و خودنظمدهی تحصیلی در پژوهشهای جدید مطالعات اخیر نشان میدهد مدیریت تکلیف (Homework Management) یکی از پیشبینیکنندههای قوی پیشرفت تحصیلی است .
این مفهوم شامل موار د زیر می باشد:
- مدیریت زمان
- مدیریت حواسپرتی
- تنظیم محیط مطالعه
- نظارت بر پیشرفت
- تثبیت یادگیری
همچنین پژوهش Núñez و همکاران (۲۰۱۹) نشان داد دانشآموزانی که از راهبردهای خودنظمدهی در تکلیف استفاده میکنند، انگیزش پایدارتر و اضطراب کمتری تجربه میکنند.
رابطه تکلیف با پیشرفت تحصیلی:
یافتههای متاآنالیزهای جدید، متاآنالیز Fan et al. (2017) و بهروزرسانیهای بعدی، نشان دادند:
- رابطه تکلیف با پیشرفت تحصیلی در دوره ابتدایی متوسط تا ضعیف است
- کیفیت طراحی تکلیف و میزان درگیری شناختی مهمتر از زمان صرفشده است
- تکالیف تعاملی و مسئلهمحور اثرگذاری بیشتری دارند.
گزارشهای جدید OECD (2020, 2023) نیز نشان میدهد در کشورهایی که زمان تکلیف بسیار بالا است، لزوماً عملکرد تحصیلی بالاتر مشاهده نمیشود؛ بلکه تعادل بین یادگیری و رفاه روانی نقش تعیینکننده دارد.
تکلیف و سلامت روان دانشآموزان پژوهشهای سالهای اخیر نگرانیهایی درباره فشار تکلیف مطرح کردهاند. مطالعه Maltese et al. (2018) و بررسیهای جدیدتر (Pascoe et al., 2020) نشان میدهد:
- حجم بالای تکلیف با افزایش استرس و فرسودگی تحصیلی مرتبط است
- فشار والدین میتواند اضطراب عملکرد را تشدید کند
- درک کودک از «کنترل بیرونی» عامل مهمی در کاهش انگیزش است
نقش والدین:
یافتههای جدید در حوزه اضطراب ریاضی (Maloney et al., 2019) نشان میدهد انتقال اضطراب والدین هنگام کمک به تکلیف میتواند عملکرد کودک را تحت تأثیر قرار دهد.
حمایت ساختاریافته (Structured Autonomy Support) تحقیقات جدید در چارچوب «حمایت از خودمختاری» نشان میدهد بهترین شیوه همراهی والدین شامل موارد زیر است:
- ارائه انتخاب محدود
- پرسش راهبردی بهجای پاسخ مستقیم
- تمرکز بر تلاش و فرآیند
- تنظیم ساختار بدون کنترل افراطی
مطالعات ۲۰۲۲–۲۰۲۳ نیز تأکید میکند که نظارت بیش از حد با کاهش احساس شایستگی و افزایش تعلل تحصیلی مرتبط است. کارکردهای اجرایی و تکلیف در عصر دیجیتال پژوهشهای جدید نشان میدهد حواسپرتی دیجیتال یکی از مهمترین چالشهای انجام تکلیف است
ضعف در بازداری شناختی و تنظیم توجه، با تعلل و کیفیت پایینتر تکلیف مرتبط است. بنابراین توصیه میشود:
- محیط مطالعه بدون موبایل باشد
- تکالیف به بازههای ۲۰–۳۰ دقیقهای تقسیم شود
- از تکنیکهای تنظیم توجه مانند «وقفههای فعال» استفاده شود.
توصیه و راهکار
- کمیت تکلیف بهتنهایی شاخص موفقیت نیست
- خودنظمدهی و مدیریت تکلیف پیشبینیکننده اصلی عملکرد تحصیلی است
- حمایت والدین باید ساختاریافته اما غیرکنترلگرانه باشد تعادل بین پیشرفت تحصیلی و سلامت روان ضروری است. بنابراین سیاست تکلیف در مدرسه باید مبتنی بر «چالش بهینه، هدفمندی شناختی و حمایت از خودمختاری» طراحی شود.
